ગંગાવતરણ
રાજા ભગીરથની અથાક તપસ્યા સ્વર્ગની નદી ગંગાને પૃથ્વી પર લાવે છે, અને ભગવાન શિવ પોતાની જટામાં તેમના પ્રચંડ પ્રવાહને ઝીલી લે છે.

પ્રાચીન કાળમાં સૂર્યવંશના મહાન રાજા સગર રાજ્ય કરતા હતા. પોતાનું શાસન સ્થાપવા તેમણે અશ્વમેધ યજ્ઞ કર્યો. પ્રથા મુજબ એક પવિત્ર અશ્વને ધરતી પર મુક્ત ફરવા છોડાયો, અને રાજાના સાઠ હજાર પુત્રો તેની પાછળ ગયા. પણ રાજાની વધતી શક્તિથી ડરેલા ઇન્દ્રએ અશ્વ ચોરી લીધો અને પાતાળમાં, ગહન ધ્યાનમાં બેઠેલા મહર્ષિ કપિલના આશ્રમ પાસે સંતાડી દીધો.
સાઠ હજાર રાજકુમારોએ બધે શોધ કરી. તેમણે પૃથ્વીને ઊંડે સુધી ખોદી અને અંતે મૌન ઋષિની પાસે ચરતો અશ્વ જોયો. અભિમાન અને ક્રોધથી ભરેલા તેમણે માની લીધું કે કપિલ જ ચોર છે, અને અપશબ્દો બોલતા તેમના પર ધસી ગયા. ઋષિએ આંખો ખોલી, અને તેમની દૃષ્ટિમાંથી એવો અગ્નિ નીકળ્યો કે ક્ષણવારમાં સાઠે હજાર રાજકુમારો ભસ્મ થઈ ગયા.
સમાચાર સગર સુધી પહોંચ્યા ત્યારે તેઓ શોકમાં ડૂબી ગયા. તેમના પૌત્ર અંશુમાન ઋષિ પાસે ગયા, નમ્રતાથી પ્રણામ કર્યા અને પૂછ્યું કે તેમના કાકાઓને શાંતિ કેવી રીતે મળે. હવે શાંત થયેલા કપિલે અશ્વ પાછો આપ્યો અને કહ્યું, 'સ્વર્ગની નદી ગંગાનું જળ તેમની ભસ્મ પર વહે તો જ તેમના આત્માઓ મુક્ત થઈ શકે.' પણ ગંગા સ્વર્ગમાં વહેતાં હતાં, અને તેમને પૃથ્વી પર લાવવું અશક્ય લાગતું હતું.
અંશુમાને આખું જીવન તપસ્યામાં ગાળ્યું, પણ સફળ ન થયા. તેમના પુત્ર દિલીપે પણ પ્રયત્ન કર્યો અને કાર્ય અધૂરું રહ્યું ત્યાં જ દેહ છોડ્યો. પછી દિલીપના પુત્ર ભગીરથ આવ્યા. તેમણે રાજ્ય મંત્રીઓને સોંપ્યું અને હિમાલય ગયા. ત્યાં તેઓ હજાર વર્ષ સુધી કઠોર તપસ્યામાં ઊભા રહ્યા, મન ફક્ત પોતાના પૂર્વજોના કલ્યાણ પર સ્થિર રાખીને.
અંતે બ્રહ્મા પ્રગટ્યા. 'વરદાન માગ,' તેમણે કહ્યું. ભગીરથે હાથ જોડ્યા. 'ગંગા પૃથ્વી પર અવતરે, જેથી મારા પૂર્વજો મુક્ત થાય.' બ્રહ્માએ વરદાન આપ્યું, પણ ચેતવ્યા, 'ગંગાનો વેગ અપાર છે. સ્વર્ગથી સીધાં પૃથ્વી પર પડશે તો પૃથ્વી ફાટી જશે. ફક્ત ભગવાન શિવ જ તેમનો પ્રવાહ ઝીલી શકે. તેમની આરાધના કર.'
તેથી ભગીરથે ફરી આરંભ કર્યો. આખું વર્ષ તેઓ એક અંગૂઠા પર ઊભા રહી શિવની પ્રાર્થના કરતા રહ્યા. તેમની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ શિવ પ્રગટ્યા અને ગંગાને પોતાના મસ્તક પર ઝીલવા સંમત થયા. બીજી તરફ ગંગાને પોતાની શક્તિનું અભિમાન હતું. તેમણે વિચાર્યું, 'હું એવા વેગથી પડીશ કે સ્વયં શિવને પણ પાતાળમાં તાણી જઈશ.'
ઘડી આવી ત્યારે ગંગા ગર્જના કરતાં સ્વર્ગથી નીચે ધસ્યાં. પણ તેમનું અભિમાન જાણતા શિવે ફક્ત પોતાની જટા ફેલાવી. ગંગા તેમાં પડ્યાં અને ખોવાઈ ગયાં, જટાની અનંત ગૂંચોમાં ભટકતાં રહ્યાં, બહાર નીકળવાનો માર્ગ ન જડ્યો. તેમનું અભિમાન ઓગળી ગયું. ભગીરથે ફરી પ્રાર્થના કરી, અને પ્રસન્ન શિવે હળવેથી થોડી નાની ધારાઓમાં તેમને મુક્ત કર્યાં. તેમાંની એક ધારા ભગીરથના રથની પાછળ વહેવા લાગી.
ભગીરથ જ્યાં જ્યાં ગયા, નદી તેમની પાછળ ગઈ. રસ્તામાં તેમણે જહ્નુ ઋષિના આશ્રમને જળબંબોળ કરી તેમનો યજ્ઞ ખોરવ્યો. ક્રોધિત ઋષિ આખી નદી પી ગયા. ફરી ભગીરથે વિનંતી કરી, અને જહ્નુએ પોતાના કાનમાંથી તેમને મુક્ત કર્યાં. એટલે જ ગંગા જાહ્નવી, જહ્નુની પુત્રી, પણ કહેવાય છે.
અંતે નદી પાતાળ પહોંચી અને સગરના સાઠ હજાર પુત્રોની ભસ્મ પર વહી. તેમના પવિત્ર જળના સ્પર્શથી તેમના આત્માઓ મુક્ત થઈ સ્વર્ગે ગયા. પ્રપિતામહે શરૂ કરેલું ભગીરથનું દીર્ઘ કાર્ય પૂર્ણ થયું. અવતરેલી નદી તેમના નામે ભાગીરથી કહેવાય છે, અને જ્યાં તે સાગરને મળે છે તે સ્થળ આજે પણ ગંગાસાગર તરીકે પૂજાય છે.
આ કથાને કારણે અશક્ય લાગતા કોઈપણ મહાન પ્રયત્નને 'ભગીરથ પ્રયત્ન' કહેવાય છે. હિંદુઓ ગંગાને સૌથી પવિત્ર નદી, પાપ ધોનારી માતા માને છે. યાત્રાળુઓ ગંગોત્રી, હરિદ્વાર, પ્રયાગ અને કાશીમાં સ્નાન કરે છે, અને પૂજા માટે ઘરોમાં ગંગાજળ રાખે છે.
ગંગા દશહરાનું પર્વ તેમના અવતરણનો દિવસ ઊજવે છે. આ કથા શીખવે છે કે પેઢીઓ સુધીની ધીરજ અશક્ય લાગતું પણ સિદ્ધ કરી શકે છે, કે મહાનતમ શક્તિએ પણ નમ્રતા શીખવી પડે છે, અને પૂર્વજો પ્રત્યેનો પ્રેમ પવિત્ર કર્તવ્ય છે. હર હર ગંગે.
રામાયણ (બાલકાંડ) અને ભાગવત પુરાણ પર આધારિત
