અધ્યાય 15: Purushottama Yoga
पुरुषोत्तमयोग · 20 શ્લોક
અધ્યાય 15, શ્લોક 1
श्री भगवानुवाचऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम्।छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित्॥
શ્રીભગવાને કહ્યું — ઉપર મૂળ અને નીચે શાખાઓવાળા સંસારરૂપી અશ્વત્થ (પીપળા) વૃક્ષને અવિનાશી કહે છે; વેદો તેનાં પાંદડાં છે. જે તેને જાણે છે તે વેદવેત્તા છે.
અધ્યાય 15, શ્લોક 2
अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः।अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके॥
તે વૃક્ષની ગુણોથી પોષાયેલી અને વિષયરૂપી કૂંપળોવાળી શાખાઓ નીચે અને ઉપર ફેલાયેલી છે; અને મનુષ્યલોકમાં કર્મો સાથે બાંધનારાં તેનાં મૂળ નીચે પણ ફેલાયેલાં છે.
અધ્યાય 15, શ્લોક 3
न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च संप्रतिष्ठा।अश्वत्थमेनं सुविरूढमूल मसङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा॥
આ લોકમાં તેનું સ્વરૂપ જેવું કહ્યું છે તેવું જોવા મળતું નથી; તેનો ન અંત છે, ન આદિ કે ન સ્થિતિ. દૃઢ મૂળવાળા આ અશ્વત્થને વૈરાગ્યરૂપી દૃઢ શસ્ત્રથી કાપીને,
અધ્યાય 15, શ્લોક 4
ततः पदं तत्परिमार्गितव्य यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः।तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी॥
ત્યાર પછી તે પરમ પદ શોધવું જોઈએ, જ્યાં ગયેલા ફરી પાછા આવતા નથી; અને જેનાથી આ પુરાતન સંસારપ્રવૃત્તિ વિસ્તરી છે, તે આદિપુરુષને હું શરણે છું — એમ ભાવ રાખવો.
અધ્યાય 15, શ્લોક 5
निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः।द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञै र्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत्॥
માન અને મોહથી રહિત, આસક્તિના દોષને જીતનાર, અધ્યાત્મમાં નિત્ય સ્થિત, કામનાઓથી નિવૃત્ત અને સુખ-દુઃખ નામના દ્વંદ્વોથી મુક્ત જ્ઞાનીજનો તે અવિનાશી પદને પામે છે.
અધ્યાય 15, શ્લોક 6
न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः।यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम॥
તે પરમ પદને ન સૂર્ય પ્રકાશિત કરી શકે છે, ન ચંદ્ર કે ન અગ્નિ; જ્યાં ગયા પછી પાછા આવવું પડતું નથી, તે મારું પરમ ધામ છે.
અધ્યાય 15, શ્લોક 7
ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः।मनःषष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति॥
આ જીવલોકમાં મારો જ સનાતન અંશ જીવ બને છે, અને પ્રકૃતિમાં રહેલી મન સહિત છ ઇન્દ્રિયોને પોતાની તરફ ખેંચે છે.
અધ્યાય 15, શ્લોક 8
शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः।गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात्॥
જેમ વાયુ ફૂલમાંથી સુગંધ લઈ જાય છે, તેમ દેહનો સ્વામી જીવાત્મા જે શરીર ત્યજે છે તેમાંથી મન સહિત ઇન્દ્રિયોને ગ્રહણ કરી નવા શરીરમાં જાય છે.
અધ્યાય 15, શ્લોક 9
श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च।अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते॥
તે કાન, આંખ, ત્વચા, જીભ, નાક અને મનનો આશ્રય લઈને વિષયોને ભોગવે છે.
અધ્યાય 15, શ્લોક 10
उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम्।विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः॥
શરીર ત્યજીને જતો, શરીરમાં રહેતો કે ગુણો સાથે વિષયો ભોગવતો — તેને અજ્ઞાનીઓ જોઈ શકતા નથી; જ્ઞાનચક્ષુવાળા જ તેને જુએ છે.
અધ્યાય 15, શ્લોક 11
यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम्।यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः॥
પ્રયત્નશીલ યોગીઓ પોતાની અંદર રહેલા આ આત્માને જુએ છે; પરંતુ જેમનું અંતઃકરણ શુદ્ધ નથી એવા અવિવેકીઓ પ્રયત્ન કરવા છતાં તેને જોઈ શકતા નથી.
અધ્યાય 15, શ્લોક 12
यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम्।यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत्तेजो विद्धि मामकम्॥
સૂર્યમાં રહેલું જે તેજ સમગ્ર જગતને પ્રકાશિત કરે છે, અને જે તેજ ચંદ્રમાં તથા અગ્નિમાં છે, તે તેજ મારું જ જાણ.
અધ્યાય 15, શ્લોક 13
गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा।पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः॥
હું પૃથ્વીમાં પ્રવેશીને મારા ઓજથી સર્વ પ્રાણીઓને ધારણ કરું છું, અને રસમય ચંદ્ર બનીને સર્વ ઔષધિઓનું પોષણ કરું છું.
અધ્યાય 15, શ્લોક 14
अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः।प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम्॥
હું જ વૈશ્વાનર અગ્નિ બનીને પ્રાણીઓના દેહમાં રહું છું, અને પ્રાણ-અપાન સાથે મળીને ચાર પ્રકારના અન્નને પચાવું છું.
અધ્યાય 15, શ્લોક 15
सर्वस्य चाहं हृदि सन्निविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च।वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्वेदविदेव चाहम्॥
હું સૌના હૃદયમાં રહેલો છું; મારાથી જ સ્મૃતિ, જ્ઞાન અને તેમનો લોપ થાય છે. સર્વ વેદો દ્વારા જાણવા યોગ્ય હું જ છું; વેદાંતનો કર્તા અને વેદોને જાણનાર પણ હું જ છું.
અધ્યાય 15, શ્લોક 16
द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च।क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते॥
આ લોકમાં બે પુરુષો છે — ક્ષર અને અક્ષર. સર્વ પ્રાણીઓના શરીરો ક્ષર છે અને કૂટસ્થ જીવાત્મા અક્ષર કહેવાય છે.
અધ્યાય 15, શ્લોક 17
उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः।यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः॥
પરંતુ ઉત્તમ પુરુષ તો બીજો જ છે, જે પરમાત્મા કહેવાય છે; તે અવિનાશી ઈશ્વર ત્રણે લોકમાં પ્રવેશીને સૌનું ધારણ-પોષણ કરે છે.
અધ્યાય 15, શ્લોક 18
यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः।अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः॥
હું ક્ષરથી પર છું અને અક્ષરથી પણ ઉત્તમ છું; તેથી લોકમાં અને વેદમાં હું પુરુષોત્તમ નામે પ્રસિદ્ધ છું.
અધ્યાય 15, શ્લોક 19
यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम्।स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत॥
હે ભારત! જે મોહરહિત જ્ઞાની મને આ રીતે પુરુષોત્તમ તરીકે જાણે છે, તે સર્વજ્ઞ સર્વ ભાવથી મને જ ભજે છે.
અધ્યાય 15, શ્લોક 20
इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयाऽनघ।एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत॥
હે નિષ્પાપ અર્જુન! આ અતિ ગુહ્ય શાસ્ત્ર મેં તને કહ્યું; હે ભારત! આ જાણીને મનુષ્ય જ્ઞાની અને કૃતકૃત્ય થઈ જાય છે.
