અધ્યાય 5: Karma Sannyasa Yoga
कर्मसंन्यासयोग · 29 શ્લોક
અધ્યાય 5, શ્લોક 1
अर्जुन उवाच संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि। यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्िचतम्॥
અર્જુને કહ્યું — હે કૃષ્ણ! આપ કર્મોના સંન્યાસની અને ફરી કર્મયોગની પ્રશંસા કરો છો; આ બેમાંથી જે નિશ્ચિત કલ્યાણકારી હોય તે મને કહો.
અધ્યાય 5, શ્લોક 2
श्री भगवानुवाच संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ। तयोस्तु कर्मसंन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते॥
શ્રીભગવાને કહ્યું — કર્મસંન્યાસ અને કર્મયોગ બંને કલ્યાણ આપનારા છે; પરંતુ બંનેમાં કર્મસંન્યાસ કરતાં કર્મયોગ શ્રેષ્ઠ છે.
અધ્યાય 5, શ્લોક 3
ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति। निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते॥
હે મહાબાહો! જે કોઈનો દ્વેષ કરતો નથી અને કશાની આકાંક્ષા રાખતો નથી, તેને નિત્ય સંન્યાસી જાણ; દ્વંદ્વરહિત પુરુષ સહજ રીતે બંધનમાંથી મુક્ત થાય છે.
અધ્યાય 5, શ્લોક 4
सांख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः। एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम्॥
અજ્ઞાનીઓ જ સાંખ્ય અને યોગને જુદાં કહે છે, પંડિતો નહીં; બેમાંથી એકમાં પણ સારી રીતે સ્થિર થયેલો બંનેનું ફળ પામે છે.
અધ્યાય 5, શ્લોક 5
यत्सांख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते। एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति॥
જે પદ સાંખ્યયોગીઓ પામે છે, તે જ કર્મયોગીઓ પણ પામે છે; જે સાંખ્ય અને યોગને એક જુએ છે, તે જ સાચું જુએ છે.
અધ્યાય 5, શ્લોક 6
संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः। योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति॥
પરંતુ હે મહાબાહો! કર્મયોગ વિના સંન્યાસ પ્રાપ્ત થવો કઠિન છે; યોગયુક્ત મુનિ જલદી બ્રહ્મને પામે છે.
અધ્યાય 5, શ્લોક 7
योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः। सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते॥
યોગયુક્ત, શુદ્ધ અંતઃકરણવાળો, મન અને ઇન્દ્રિયોને જીતનાર તથા સર્વ પ્રાણીઓમાં પોતાનો આત્મા જોનાર પુરુષ કર્મ કરતાં પણ લેપાતો નથી.
અધ્યાય 5, શ્લોક 8
नैव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित्। पश्यन् श्रृणवन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपन् श्वसन्॥
તત્ત્વ જાણનાર યોગી જોતાં, સાંભળતાં, સ્પર્શતાં, સૂંઘતાં, ખાતાં, ચાલતાં, સૂતાં અને શ્વાસ લેતાં પણ માને છે કે ‘હું કંઈ જ કરતો નથી’.
અધ્યાય 5, શ્લોક 9
प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि। इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन्॥
બોલતાં, ત્યજતાં, ગ્રહણ કરતાં, આંખ ખોલતાં અને મીંચતાં પણ તે માને છે કે ઇન્દ્રિયો જ પોતાના વિષયોમાં વર્તે છે.
અધ્યાય 5, શ્લોક 10
ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः। लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा॥
જે સર્વ કર્મો બ્રહ્મને અર્પણ કરીને આસક્તિ ત્યજી કર્મ કરે છે, તે જળમાં રહેલા કમળપત્રની જેમ પાપથી લેપાતો નથી.
અધ્યાય 5, શ્લોક 11
कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि। योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वाऽऽत्मशुद्धये॥
કર્મયોગીઓ આસક્તિ ત્યજીને માત્ર ઇન્દ્રિયો, મન, બુદ્ધિ અને શરીરથી અંતઃકરણની શુદ્ધિ માટે કર્મ કરે છે.
અધ્યાય 5, શ્લોક 12
युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम्। अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते॥
કર્મયોગી કર્મફળ ત્યજીને પરમ શાંતિ પામે છે; જ્યારે સકામ પુરુષ કામનાથી પ્રેરાઈ ફળમાં આસક્ત થઈને બંધાય છે.
અધ્યાય 5, શ્લોક 13
सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी। नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन्॥
સંયમી દેહધારી મનથી સર્વ કર્મોનો ત્યાગ કરીને નવ દ્વારવાળા શરીરરૂપી નગરમાં ન કંઈ કરતો, ન કરાવતો આનંદપૂર્વક રહે છે.
અધ્યાય 5, શ્લોક 14
न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः। न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते॥
પરમેશ્વર લોકોનું કર્તાપણું, કર્મો કે કર્મફળના સંયોગની રચના કરતા નથી; આ તો સ્વભાવ (પ્રકૃતિ) જ વર્તે છે.
અધ્યાય 5, શ્લોક 15
नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः। अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः॥
સર્વવ્યાપી પરમાત્મા કોઈનાં પાપ કે પુણ્ય ગ્રહણ કરતા નથી; અજ્ઞાનથી જ્ઞાન ઢંકાયેલું છે, તેથી જીવો મોહિત થાય છે.
અધ્યાય 5, શ્લોક 16
ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः। तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम्॥
પરંતુ જેમનું અજ્ઞાન આત્મજ્ઞાનથી નષ્ટ થયું છે, તેમનું તે જ્ઞાન સૂર્યની જેમ પરમ તત્ત્વને પ્રકાશિત કરે છે.
અધ્યાય 5, શ્લોક 17
तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः। गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः॥
જેમની બુદ્ધિ, મન અને નિષ્ઠા તે પરમાત્મામાં જ છે અને જે તેમાં જ પરાયણ છે, તે જ્ઞાનથી નિષ્પાપ થઈ પુનર્જન્મ પામતા નથી.
અધ્યાય 5, શ્લોક 18
विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि। शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः॥
જ્ઞાનીજનો વિદ્યા-વિનયયુક્ત બ્રાહ્મણ, ગાય, હાથી, કૂતરો અને ચાંડાળ — સૌમાં સમદૃષ્ટિ રાખે છે.
અધ્યાય 5, શ્લોક 19
इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः। निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद्ब्रह्मणि ते स्थिताः॥
જેમનું મન સમભાવમાં સ્થિર છે, તેમણે આ જીવનમાં જ સંસારને જીતી લીધો છે; બ્રહ્મ નિર્દોષ અને સમ છે, તેથી તેઓ બ્રહ્મમાં જ સ્થિત છે.
અધ્યાય 5, શ્લોક 20
न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम्। स्थिरबुद्धिरसम्मूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः॥
પ્રિય પામીને જે હરખાય નહીં અને અપ્રિય પામીને ઉદ્વેગ ન પામે, તે સ્થિરબુદ્ધિ, મોહરહિત બ્રહ્મવેત્તા બ્રહ્મમાં સ્થિત છે.
અધ્યાય 5, શ્લોક 21
बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम्। स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते॥
બાહ્ય વિષયોમાં આસક્તિ વિનાનો પુરુષ આત્મામાં જે સુખ છે તે પામે છે; બ્રહ્મયોગમાં જોડાયેલો તે અક્ષય સુખ ભોગવે છે.
અધ્યાય 5, શ્લોક 22
ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते। आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः॥
હે કૌન્તેય! વિષયોના સંયોગથી ઉત્પન્ન થતા ભોગો દુઃખનું જ કારણ છે, આદિ અને અંતવાળા છે; વિવેકી તેમાં રમતો નથી.
અધ્યાય 5, શ્લોક 23
शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात्। कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः॥
જે મનુષ્ય શરીર છૂટે તે પહેલાં જ આ લોકમાં કામ અને ક્રોધના વેગને સહન કરી શકે છે, તે યોગી છે અને તે જ સુખી છે.
અધ્યાય 5, શ્લોક 24
योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः। स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति॥
જે અંતરમાં જ સુખી છે, અંતરમાં જ રમે છે અને જેની જ્યોતિ અંતરમાં જ છે, તે યોગી બ્રહ્મરૂપ થઈ બ્રહ્મનિર્વાણ પામે છે.
અધ્યાય 5, શ્લોક 25
लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः। छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः॥
જેમનાં પાપ નષ્ટ થયાં છે, સંશય છેદાઈ ગયા છે, મન વશમાં છે અને જે સર્વ પ્રાણીઓના હિતમાં રત છે, તે ઋષિઓ બ્રહ્મનિર્વાણ પામે છે.
અધ્યાય 5, શ્લોક 26
कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम्। अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम्॥
કામ-ક્રોધથી રહિત, ચિત્તને જીતનાર અને આત્માને જાણનાર યતિઓ માટે ચારે બાજુ બ્રહ્મનિર્વાણ જ છે.
અધ્યાય 5, શ્લોક 27
स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः। प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ॥
બાહ્ય વિષયોને બહાર જ રાખી, દૃષ્ટિ ભ્રમરોની વચ્ચે સ્થિર કરી, નાકમાં ચાલતા પ્રાણ અને અપાનને સમ કરીને,
અધ્યાય 5, શ્લોક 28
यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः। विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः॥
ઇન્દ્રિયો, મન અને બુદ્ધિને વશમાં રાખનાર, મોક્ષપરાયણ અને ઇચ્છા, ભય તથા ક્રોધથી રહિત મુનિ સદા મુક્ત જ છે.
અધ્યાય 5, શ્લોક 29
भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम्। सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति॥
મને યજ્ઞ અને તપનો ભોક્તા, સર્વ લોકોનો મહેશ્વર અને સર્વ પ્રાણીઓનો સુહૃદ જાણીને ભક્ત શાંતિ પામે છે.
