Temple Darshan
ಕನ್ನಡ

ಗಂಗಾವತರಣ

ಭಗೀರಥ ರಾಜನ ಅವಿರತ ತಪಸ್ಸು ಸ್ವರ್ಗದ ನದಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಭೂಮಿಗೆ ಇಳಿಸುತ್ತದೆ; ಅವಳ ಪ್ರಚಂಡ ಧುಮುಕನ್ನು ಶಿವನು ತನ್ನ ಜಟೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ.

Shiva Bearing the Descent of the Ganges River, folio from a Hindi manuscript by the saint Narayan
Shiva Bearing the Descent of the Ganges River, folio from a Hindi manuscript by the saint Narayan · Unknown artist · Public domain

ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯವಂಶದ ಸಗರ ಎಂಬ ಮಹಾರಾಜನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದನು. ತನ್ನ ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಅವನು ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಾಗವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಪದ್ಧತಿಯಂತೆ ಪವಿತ್ರ ಕುದುರೆಯನ್ನು ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಲು ಬಿಡಲಾಯಿತು; ರಾಜನ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರು ಅದನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಆದರೆ ರಾಜನ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಶಕ್ತಿಗೆ ಹೆದರಿದ ಇಂದ್ರನು ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕದ್ದು, ಆಳವಾದ ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ಮಹರ್ಷಿ ಕಪಿಲನ ಆಶ್ರಮದ ಬಳಿ ಪಾತಾಳದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಸಿಟ್ಟನು.

ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ರಾಜಕುಮಾರರು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹುಡುಕಿದರು. ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಳವಾಗಿ ಅಗೆದು ಕೊನೆಗೆ ಮೌನ ಋಷಿಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಮೇಯುತ್ತಿದ್ದ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಕಂಡರು. ಅಹಂಕಾರ ಮತ್ತು ಕೋಪದಿಂದ ಕಪಿಲನೇ ಕಳ್ಳನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ನಿಂದಿಸುತ್ತಾ ಅವನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದರು. ಋಷಿ ಕಣ್ಣುತೆರೆದನು; ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹೊರಟ ಅಗ್ನಿ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ರಾಜಕುಮಾರರನ್ನು ಬೂದಿಯಾಗಿಸಿತು.

ಸುದ್ದಿ ಸಗರನಿಗೆ ತಲುಪಿದಾಗ ಅವನು ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು. ಅವನ ಮೊಮ್ಮಗ ಅಂಶುಮಂತನು ಋಷಿಯ ಬಳಿ ಹೋಗಿ ವಿನಯದಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ತನ್ನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪಂದಿರಿಗೆ ಶಾಂತಿ ಹೇಗೆ ಸಿಗುವುದು ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ಈಗ ಶಾಂತನಾಗಿದ್ದ ಕಪಿಲನು ಕುದುರೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿ ಹೇಳಿದನು, 'ಸ್ವರ್ಗದ ನದಿ ಗಂಗೆಯ ನೀರು ಅವರ ಬೂದಿಯ ಮೇಲೆ ಹರಿದರೆ ಮಾತ್ರ ಅವರ ಆತ್ಮಗಳು ಮುಕ್ತಿ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ.' ಆದರೆ ಗಂಗೆ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹರಿಯುತ್ತಿದ್ದಳು; ಅವಳನ್ನು ಭೂಮಿಗೆ ತರುವುದು ಅಸಾಧ್ಯವೆನಿಸಿತು.

ಅಂಶುಮಂತನು ತನ್ನ ಜೀವನವನ್ನೆಲ್ಲ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಳೆದರೂ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅವನ ಮಗ ದಿಲೀಪನೂ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿ, ಕಾರ್ಯ ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿರುವಾಗಲೇ ಗತಿಸಿದನು. ನಂತರ ದಿಲೀಪನ ಮಗ ಭಗೀರಥ ಬಂದನು. ಅವನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮಂತ್ರಿಗಳಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ ಹಿಮಾಲಯಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪೂರ್ವಜರ ಒಳಿತಿನ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೆಟ್ಟು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಕಠೋರ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತನು.

ಕೊನೆಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾದನು. 'ವರವನ್ನು ಕೇಳು,' ಎಂದನು. ಭಗೀರಥನು ಕೈಮುಗಿದನು. 'ನನ್ನ ಪೂರ್ವಜರು ಮುಕ್ತರಾಗುವಂತೆ ಗಂಗೆ ಭೂಮಿಗೆ ಇಳಿಯಲಿ.' ಬ್ರಹ್ಮನು ವರವಿತ್ತು ಎಚ್ಚರಿಸಿದನು, 'ಗಂಗೆಯ ವೇಗ ಅಪಾರ. ಅವಳು ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದರೆ ಭೂಮಿ ಸೀಳಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಶಿವನೊಬ್ಬನೇ ಅವಳ ಧುಮುಕನ್ನು ತಡೆಯಬಲ್ಲನು. ಅವನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸು.'

ಆದ್ದರಿಂದ ಭಗೀರಥನು ಮತ್ತೆ ಆರಂಭಿಸಿದನು. ಶಿವನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾ ಇಡೀ ವರ್ಷ ಒಂದೇ ಕಾಲ್ಬೆರಳಿನ ಮೇಲೆ ನಿಂತನು. ಅವನ ಭಕ್ತಿಗೆ ಮೆಚ್ಚಿದ ಶಿವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ಗಂಗೆಯನ್ನು ತನ್ನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಒಪ್ಪಿದನು. ಇತ್ತ ಗಂಗೆ ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಗರ್ವಪಟ್ಟಿದ್ದಳು. 'ಶಿವನನ್ನೇ ಪಾತಾಳಕ್ಕೆ ಕೊಚ್ಚಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವಷ್ಟು ರಭಸದಿಂದ ನಾನು ಧುಮುಕುತ್ತೇನೆ,' ಎಂದು ಅವಳು ಯೋಚಿಸಿದಳು.

ಆ ಕ್ಷಣ ಬಂದಾಗ ಗಂಗೆ ಗುಡುಗಿನಂತಹ ಗರ್ಜನೆಯೊಂದಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಧುಮ್ಮಿಕ್ಕಿದಳು. ಆದರೆ ಅವಳ ಗರ್ವವನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದ ಶಿವನು ಸುಮ್ಮನೆ ತನ್ನ ಜಟೆಯನ್ನು ಹರಡಿದನು. ಗಂಗೆ ಅದರೊಳಗೆ ಬಿದ್ದು ಕಳೆದುಹೋದಳು; ಅವನ ಕೂದಲಿನ ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದ ಗಂಟುಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಾ ಹೊರದಾರಿ ಕಾಣದಾದಳು. ಅವಳ ಗರ್ವ ಕರಗಿಹೋಯಿತು. ಭಗೀರಥನು ಮತ್ತೆ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು; ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಶಿವನು ಅವಳನ್ನು ಕೆಲವು ಸಣ್ಣ ಧಾರೆಗಳಾಗಿ ಮೃದುವಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದನು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಭಗೀರಥನ ರಥದ ಹಿಂದೆ ಹರಿಯಿತು.

ಭಗೀರಥನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದರೂ ನದಿ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿತು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ಜಹ್ನು ಮುನಿಯ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಮುಳುಗಿಸಿ ಅವನ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಭಂಗ ತಂದಳು. ಕೋಪಗೊಂಡ ಮುನಿ ಇಡೀ ನದಿಯನ್ನೇ ನುಂಗಿಬಿಟ್ಟನು. ಭಗೀರಥನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಬೇಡಿಕೊಂಡನು; ಜಹ್ನು ಅವಳನ್ನು ತನ್ನ ಕಿವಿಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದನು. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಗಂಗೆಯನ್ನು ಜಾಹ್ನವಿ — ಜಹ್ನುವಿನ ಮಗಳು — ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಕೊನೆಗೆ ನದಿ ಪಾತಾಳವನ್ನು ತಲುಪಿ ಸಗರನ ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಪುತ್ರರ ಬೂದಿಯ ಮೇಲೆ ಹರಿಯಿತು. ಅವಳ ಪವಿತ್ರ ಜಲದ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಅವರ ಆತ್ಮಗಳು ಮುಕ್ತರಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಏರಿದವು. ಅವನ ಮುತ್ತಜ್ಜನಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಭಗೀರಥನ ದೀರ್ಘ ಕಾರ್ಯ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ಇಳಿದುಬಂದ ನದಿಯನ್ನು ಅವನ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಭಾಗೀರಥಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಅವಳು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುವ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಗಂಗಾಸಾಗರ ಎಂದು ಗೌರವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಕಥೆಯಿಂದಾಗಿ ಅಸಾಧ್ಯವೆನಿಸುವ ಯಾವುದೇ ಮಹಾಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು 'ಭಗೀರಥ ಪ್ರಯತ್ನ' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದೂಗಳು ಗಂಗೆಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರ ನದಿ, ಪಾಪಗಳನ್ನು ತೊಳೆಯುವ ತಾಯಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಯಾತ್ರಿಕರು ಗಂಗೋತ್ರಿ, ಹರಿದ್ವಾರ, ಪ್ರಯಾಗ ಮತ್ತು ಕಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಅವಳ ನೀರನ್ನು ಪೂಜೆಗಾಗಿ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ಗಂಗಾ ದಸರಾ ಹಬ್ಬ ಅವಳು ಇಳಿದ ದಿನವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತದೆ. ತಲೆಮಾರುಗಳ ತಾಳ್ಮೆ ಕೈಗೆಟುಕದ್ದನ್ನೂ ಸಾಧಿಸಬಲ್ಲದು, ಮಹಾಶಕ್ತಿಯೂ ವಿನಯವನ್ನು ಕಲಿಯಬೇಕು, ಪೂರ್ವಜರ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೀತಿ ಪವಿತ್ರ ಕರ್ತವ್ಯ ಎಂದು ಈ ಕಥೆ ಕಲಿಸುತ್ತದೆ. ಹರ ಹರ ಗಂಗೆ.

ರಾಮಾಯಣ (ಬಾಲಕಾಂಡ) ಮತ್ತು ಭಾಗವತ ಪುರಾಣವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ