गंगावतरण
राजा भगीरथाच्या अथक तपश्चर्येने स्वर्गीय गंगा पृथ्वीवर उतरते, आणि भगवान शिव तिचा प्रचंड प्रवाह आपल्या जटांमध्ये झेलतात.

प्राचीन काळी सूर्यवंशात सगर नावाचा महान राजा राज्य करत होता. आपले साम्राज्य प्रस्थापित करण्यासाठी त्याने अश्वमेध यज्ञ केला. प्रथेनुसार पवित्र अश्व मुक्तपणे फिरायला सोडला गेला आणि राजाचे साठ हजार पुत्र त्याच्या मागे निघाले. पण राजाच्या वाढत्या सामर्थ्याने धास्तावलेल्या इंद्राने घोडा चोरला आणि पाताळात, गाढ ध्यानात बसलेल्या महर्षी कपिलांच्या आश्रमाजवळ लपवला.
साठ हजार राजपुत्रांनी सर्वत्र शोध घेतला. त्यांनी पृथ्वी खोलवर खणली आणि शेवटी मौन ऋषींच्या शेजारी चरणारा घोडा त्यांना सापडला. अहंकार आणि क्रोधाने भरलेल्या त्यांनी कपिलच चोर आहेत असे समजून अपशब्द बोलत त्यांच्यावर धाव घेतली. ऋषींनी डोळे उघडले, आणि त्यांच्या दृष्टीतून निघालेल्या अग्नीने क्षणात सर्व साठ हजार राजपुत्रांची राख झाली.
ही बातमी सगराला कळताच तो शोकाकुल झाला. त्याचा नातू अंशुमान ऋषींकडे गेला, नम्रपणे नमस्कार केला आणि आपल्या काकांना शांती कशी मिळेल ते विचारले. आता शांत झालेल्या कपिलांनी घोडा परत दिला आणि सांगितले, 'स्वर्गीय गंगेचे जल त्यांच्या राखेवरून वाहिले तरच त्यांच्या आत्म्यांना मुक्ती मिळेल.' पण गंगा स्वर्गात वाहत होती, आणि तिला पृथ्वीवर आणणे अशक्य वाटत होते.
अंशुमानाने आयुष्यभर तप केले, पण यश आले नाही. त्याचा पुत्र दिलीपनेही प्रयत्न केला आणि कार्य अपूर्ण ठेवून तो गेला. मग आला दिलीपाचा पुत्र भगीरथ. त्याने राज्य मंत्र्यांकडे सोपवले आणि तो हिमालयात गेला. तिथे तो आपल्या पूर्वजांच्या कल्याणावरच मन एकाग्र करून हजार वर्षे कठोर तपश्चर्येत उभा राहिला.
शेवटी ब्रह्मदेव प्रकट झाले. 'वर माग,' ते म्हणाले. भगीरथाने हात जोडले. 'गंगा पृथ्वीवर उतरू दे, म्हणजे माझ्या पूर्वजांना मुक्ती मिळेल.' ब्रह्मदेवाने वर दिला, पण सावध केले, 'गंगेचा वेग प्रचंड आहे. ती स्वर्गातून थेट पृथ्वीवर कोसळली तर पृथ्वी दुभंगेल. तिचा प्रवाह फक्त भगवान शिवच झेलू शकतात. त्यांची प्रार्थना कर.'
म्हणून भगीरथाने पुन्हा तप सुरू केले. शिवाची प्रार्थना करत तो वर्षभर एका पायाच्या अंगठ्यावर उभा राहिला. त्याच्या भक्तीने प्रसन्न होऊन शिव प्रकटले आणि गंगेला मस्तकावर धारण करण्यास तयार झाले. इकडे गंगेला आपल्या शक्तीचा गर्व होता. तिला वाटले, 'मी इतक्या वेगाने कोसळेन की शिवालाही वाहून पाताळात नेईन.'
तो क्षण येताच गंगा गडगडाटी गर्जना करत स्वर्गातून खाली झेपावली. पण तिचा गर्व जाणणाऱ्या शिवाने फक्त आपल्या जटा पसरल्या. गंगा त्यांत पडली आणि हरवली; त्यांच्या केसांच्या अनंत गुंत्यांमध्ये ती भटकत राहिली, बाहेर पडण्याचा मार्ग तिला सापडेना. तिचा गर्व वितळून गेला. भगीरथाने पुन्हा प्रार्थना केली, आणि प्रसन्न शिवाने तिला काही लहान धारांमध्ये हळुवार सोडले. त्यांपैकी एक धारा भगीरथाच्या रथामागे वाहू लागली.
भगीरथ जिथे जिथे गेला तिथे नदी त्याच्या मागे गेली. वाटेत तिने जह्नु ऋषींच्या आश्रमात पूर आणला आणि त्यांच्या यज्ञात व्यत्यय आला. क्रुद्ध ऋषींनी संपूर्ण नदीच गिळून टाकली. पुन्हा भगीरथाने विनवणी केली, आणि जह्नूंनी तिला आपल्या कानातून मुक्त केले. म्हणूनच गंगेला जाह्नवी, जह्नूची कन्या, असेही म्हणतात.
शेवटी नदी पाताळात पोहोचली आणि सगराच्या साठ हजार पुत्रांच्या राखेवरून वाहिली. तिच्या पवित्र जलाच्या स्पर्शाने त्यांचे आत्मे मुक्त होऊन स्वर्गाकडे गेले. पणजोबांनी सुरू केलेले भगीरथाचे दीर्घ कार्य पूर्ण झाले. खाली आलेल्या नदीला त्याच्या नावावरून भागीरथी म्हणतात, आणि ती जिथे सागराला मिळते ते स्थान आजही गंगासागर म्हणून पूजले जाते.
या कथेमुळे अशक्य वाटणाऱ्या कोणत्याही महान प्रयत्नाला 'भगीरथ प्रयत्न' म्हणतात. हिंदू गंगेला सर्वांत पवित्र नदी मानतात, पापे धुऊन टाकणारी माता. यात्रेकरू गंगोत्री, हरिद्वार, प्रयाग आणि काशी येथे स्नान करतात, आणि तिचे जल पूजेसाठी घरोघरी जपून ठेवले जाते.
गंगा दशहरा हा सण तिच्या अवतरणाचा दिवस साजरा करतो. ही कथा शिकवते की पिढ्यान्पिढ्यांचा संयम आवाक्याबाहेरचे वाटणारेही साध्य करू शकतो, सर्वांत बलाढ्य शक्तीलाही नम्रता शिकावी लागते, आणि पूर्वजांवरील प्रेम हे पवित्र कर्तव्य आहे. हर हर गंगे.
रामायण (बालकांड) आणि भागवत पुराणावर आधारित
