ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଅବତରଣ
ରାଜା ଭଗୀରଥଙ୍କ ଅକ୍ଳାନ୍ତ ତପସ୍ୟା ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ନଦୀ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ପୃଥିବୀକୁ ଆଣେ, ଏବଂ ଭଗବାନ ଶିବ ତାଙ୍କ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବେଗକୁ ନିଜ ଜଟାରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ଜଣେ ମହାନ ରାଜା ସଗର ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ନିଜ ଶାସନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ସେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କଲେ। ପ୍ରଥା ଅନୁସାରେ ଏକ ପବିତ୍ର ଘୋଡ଼ାକୁ ପୃଥିବୀରେ ବୁଲିବା ପାଇଁ ଛଡ଼ାଗଲା, ଯାହା ପଛରେ ରାଜାଙ୍କ ଷାଠିଏ ହଜାର ପୁଅ ଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ରାଜାଙ୍କ ବଢ଼ୁଥିବା ଶକ୍ତିରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ର ଘୋଡ଼ାକୁ ଚୋରି କରି ପାତାଳରେ ମହାନ କପିଳ ମୁନିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ପାଖରେ ଲୁଚାଇ ଦେଲେ, ଯିଏ ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ ବସିଥିଲେ।
ଷାଠିଏ ହଜାର ରାଜକୁମାର ସବୁଆଡ଼େ ଖୋଜିଲେ। ସେମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ଗଭୀର ଖୋଳିଲେ ଏବଂ ଶେଷରେ ଘୋଡ଼ାକୁ ନୀରବ ମୁନିଙ୍କ ପାଖରେ ଚରୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ଅହଙ୍କାର ଓ କ୍ରୋଧରେ ଭରି ସେମାନେ କପିଳଙ୍କୁ ଚୋର ଭାବିଲେ ଏବଂ ଅପଶବ୍ଦ କହି ତାଙ୍କ ଉପରକୁ ଧାଇଁଲେ। ମୁନି ଆଖି ଖୋଲିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ବାହାରିଥିବା ଅଗ୍ନି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସମସ୍ତ ଷାଠିଏ ହଜାର ରାଜକୁମାରଙ୍କୁ ଭସ୍ମ କରିଦେଲା।
ଏ ଖବର ସଗରଙ୍କ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ ସେ ଶୋକରେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିଲେ। ତାଙ୍କ ନାତି ଅଂଶୁମାନ ମୁନିଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ବିନମ୍ରତାର ସହ ପ୍ରଣାମ କଲେ ଏବଂ ପଚାରିଲେ ତାଙ୍କ ଦାଦାମାନେ କିପରି ଶାନ୍ତି ପାଇବେ। ଏବେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଥିବା କପିଳ ଘୋଡ଼ା ଫେରାଇଦେଲେ ଏବଂ କହିଲେ, 'ସେମାନଙ୍କ ଆତ୍ମା କେବଳ ସେତେବେଳେ ମୁକ୍ତ ହେବ ଯେତେବେଳେ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ନଦୀ ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଜଳ ସେମାନଙ୍କ ଭସ୍ମ ଉପରେ ବହିବ।' କିନ୍ତୁ ଗଙ୍ଗା ସ୍ୱର୍ଗରେ ବହୁଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ପୃଥିବୀକୁ ଆଣିବା ଅସମ୍ଭବ ଲାଗୁଥିଲା।
ଅଂଶୁମାନ ସାରା ଜୀବନ ତପସ୍ୟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସଫଳ ହେଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ପୁଅ ଦିଲୀପ ମଧ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ଏବଂ କାମ ଅଧୁରା ରଖି ଦେହତ୍ୟାଗ କଲେ। ତା'ପରେ ଦିଲୀପଙ୍କ ପୁଅ ଭଗୀରଥ ଆସିଲେ। ସେ ରାଜ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ସମର୍ପି ହିମାଳୟକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ସେ ହଜାରେ ବର୍ଷ କଠୋର ତପସ୍ୟାରେ ଠିଆ ହେଲେ, ତାଙ୍କ ମନ କେବଳ ନିଜ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ସ୍ଥିର ରହିଲା।
ଶେଷରେ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରକଟ ହେଲେ। 'ବର ମାଗ,' ସେ କହିଲେ। ଭଗୀରଥ ହାତ ଯୋଡ଼ିଲେ। 'ଗଙ୍ଗା ପୃଥିବୀକୁ ଅବତରଣ କରନ୍ତୁ, ଯେପରି ମୋର ପୂର୍ବପୁରୁଷ ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରିବେ।' ବ୍ରହ୍ମା ବର ଦେଲେ, କିନ୍ତୁ ସତର୍କ କଲେ, 'ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ବେଗ ଅସୀମ। ଯଦି ସେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ସିଧା ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ନ୍ତି, ପୃଥିବୀ ଫାଟିଯିବ। କେବଳ ଭଗବାନ ଶିବ ହିଁ ତାଙ୍କ ପତନ ସହିପାରିବେ। ତାଙ୍କୁ ଆରାଧନା କର।'
ତେଣୁ ଭଗୀରଥ ପୁଣି ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ ପୂରା ଏକ ବର୍ଷ ଗୋଟିଏ ଗୋଡ଼ ଆଙ୍ଗୁଠି ଉପରେ ଠିଆ ହୋଇ ଶିବଙ୍କ ଆରାଧନା କଲେ। ତାଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଶିବ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ଏବଂ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ନିଜ ମସ୍ତକରେ ଧାରଣ କରିବାକୁ ରାଜି ହେଲେ। ଅନ୍ୟପଟେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ନିଜ ଶକ୍ତିର ଗର୍ବ ଥିଲା। ସେ ଭାବିଲେ, 'ମୁଁ ଏତେ ଜୋରରେ ପଡ଼ିବି ଯେ ଶିବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭସାଇ ପାତାଳକୁ ନେଇଯିବି।'
ସମୟ ଆସିବା ମାତ୍ରେ ଗଙ୍ଗା ବଜ୍ରଗର୍ଜନ ସହ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ତଳକୁ ଧାଇଁଲେ। କିନ୍ତୁ ଶିବ ତାଙ୍କ ଅହଙ୍କାର ଜାଣି କେବଳ ନିଜ ଜଟା ମେଲାଇ ଦେଲେ। ଗଙ୍ଗା ସେଥିରେ ପଡ଼ି ହଜିଗଲେ, ତାଙ୍କ କେଶର ଅସୀମ ଗଣ୍ଠି ମଧ୍ୟରେ ବୁଲୁଥିଲେ ଏବଂ ବାହାରିବା ବାଟ ପାଇଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ଅହଙ୍କାର ତରଳିଗଲା। ଭଗୀରଥ ପୁଣି ଆରାଧନା କଲେ, ଏବଂ ପ୍ରସନ୍ନ ଶିବ ତାଙ୍କୁ କିଛି ଛୋଟ ଧାରାରେ ଧୀରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ସେଥିମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଭଗୀରଥଙ୍କ ରଥ ପଛେ ପଛେ ବହିଚାଲିଲା।
ଭଗୀରଥ ଯେଉଁଠିକୁ ଗଲେ, ନଦୀ ପଛେ ପଛେ ଗଲା। ବାଟରେ ସେ ଜହ୍ନୁ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ବୁଡ଼ାଇଦେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ବାଧା ଦେଲେ। କ୍ରୋଧିତ ଋଷି ସମଗ୍ର ନଦୀକୁ ପିଇଗଲେ। ପୁଣି ଥରେ ଭଗୀରଥ ନିବେଦନ କଲେ, ଏବଂ ଜହ୍ନୁ ତାଙ୍କୁ ନିଜ କାନରୁ ବାହାର କରିଦେଲେ। ସେଥିପାଇଁ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଜାହ୍ନବୀ, ଜହ୍ନୁଙ୍କ କନ୍ୟା, ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
ଶେଷରେ ନଦୀ ପାତାଳରେ ପହଞ୍ଚି ସଗରଙ୍କ ଷାଠିଏ ହଜାର ପୁଅଙ୍କ ଭସ୍ମ ଉପରେ ବହିଲେ। ତାଙ୍କ ପବିତ୍ର ଜଳର ସ୍ପର୍ଶରେ ସେମାନଙ୍କ ଆତ୍ମା ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉଠିଗଲା। ଭଗୀରଥଙ୍କ ଦୀର୍ଘ କାର୍ଯ୍ୟ, ଯାହା ତାଙ୍କ ପ୍ରପିତାମହ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ଯେଉଁ ନଦୀ ଓହ୍ଲାଇଲା ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ନାମରେ ଭାଗୀରଥୀ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ସେ ସମୁଦ୍ରକୁ ମିଳନ୍ତି ସେହି ସ୍ଥାନ ଆଜି ବି ଗଙ୍ଗାସାଗର ଭାବେ ପୂଜିତ।
ଏହି କାହାଣୀ ଯୋଗୁଁ ଅସମ୍ଭବ ଲାଗୁଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ମହାନ ପ୍ରୟାସକୁ 'ଭଗୀରଥ ପ୍ରୟାସ' କୁହାଯାଏ। ହିନ୍ଦୁମାନେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ସବୁଠାରୁ ପବିତ୍ର ନଦୀ ମାନନ୍ତି, ସେହି ମାଆ ଯିଏ ପାପ ଧୋଇଦିଅନ୍ତି। ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନେ ଗଙ୍ଗୋତ୍ରୀ, ହରିଦ୍ୱାର, ପ୍ରୟାଗ ଓ କାଶୀରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଜଳ ପୂଜା ପାଇଁ ଘରେ ରଖାଯାଏ।
ଗଙ୍ଗା ଦଶହରା ପର୍ବ ତାଙ୍କ ଅବତରଣ ଦିବସକୁ ପାଳନ କରେ। ଏହି କାହାଣୀ ଶିଖାଏ ଯେ ପିଢ଼ି ପିଢ଼ିର ଧୈର୍ଯ୍ୟ ତାହା ହାସଲ କରିପାରେ ଯାହା ପହଞ୍ଚ ବାହାରେ ଲାଗେ, ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଶକ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ନମ୍ରତା ଶିଖିବାକୁ ପଡ଼େ, ଏବଂ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରେମ ଏକ ପବିତ୍ର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ହର ହର ଗଙ୍ଗେ।
ରାମାୟଣ (ବାଳ କାଣ୍ଡ) ଓ ଭାଗବତ ପୁରାଣ ଆଧାରରେ
