માર્કંડેય અને મૃત્યુંજય મહાદેવ
સોળ વર્ષે મૃત્યુ નિર્ધારિત હતું એવા બાળઋષિ માર્કંડેય યમ આવે ત્યારે શિવલિંગને વળગી પડે છે, અને ભગવાન શિવ પ્રગટ થઈ મૃત્યુને જ પરાસ્ત કરે છે.

મૃકંડુ ઋષિ અને તેમનાં પત્ની મરુદ્વતી ભગવાન શિવનાં ભક્ત હતાં, પણ તેમને સંતાન ન હતું. તેમણે દીર્ઘ તપસ્યા કરી, અને શિવ તેમની સમક્ષ પ્રગટ્યા. તેમણે પસંદગી આપી: 'તમારે મંદબુદ્ધિ પણ સો વર્ષ જીવે એવો પુત્ર જોઈએ છે, કે તેજસ્વી અને ભક્ત પણ ફક્ત સોળ વર્ષ જીવે એવો પુત્ર?'
દંપતીએ ઊંડો વિચાર કરી બીજો વિકલ્પ પસંદ કર્યો. 'પ્રભુ, અમારો પુત્ર જ્ઞાની અને આપનો ભક્ત હોય, ભલે તેનું આયુષ્ય ટૂંકું હોય.' શિવે વરદાન આપ્યું, અને થોડા સમયમાં પુત્રનો જન્મ થયો. તેમણે તેનું નામ માર્કંડેય રાખ્યું. તે તેજસ્વી, સૌમ્ય બાળક બન્યો, જે સહેલાઈથી શાસ્ત્રોમાં પારંગત થયો અને પૂરા હૃદયથી ભગવાન શિવને ચાહતો.
માર્કંડેયનું સોળમું વર્ષ નજીક આવતું ગયું તેમ માતા-પિતા વધુ ને વધુ દુઃખી થતાં ગયાં. બાળકે એ જોયું અને તેમની ઉદાસીનું કારણ પૂછ્યું. અંતે તેમણે શિવના વરદાનનું સત્ય કહ્યું. માર્કંડેય ડર્યો નહીં. 'ચિંતા ન કરો,' તેણે કહ્યું. 'હું મૃત્યુ પર વિજય મેળવનાર ભગવાન શિવની પ્રાર્થના કરીશ. તેઓ મારું રક્ષણ કરશે.'
માર્કંડેય સાગરકિનારે એક પવિત્ર સ્થળે ગયો, પોતાના હાથે શિવલિંગ બનાવ્યું અને દિવસ-રાત તેની પૂજા કરવા લાગ્યો. તે શિવનું નામ અને ત્રિનેત્રધારી પ્રભુની પ્રાર્થના જપતો, જેને પરંપરા વેદના મહામૃત્યુંજય મંત્ર સાથે જોડે છે; જેમ પાકેલું કાકડીનું ફળ વેલથી સહજ છૂટે તેમ મૃત્યુના બંધનમાંથી મુક્તિની એ પ્રાર્થના છે.
જે દિવસે તેનાં સોળ વર્ષ પૂરાં થયાં, તે દિવસે મૃત્યુના દેવ યમના દૂતો તેના પ્રાણ લેવા આવ્યા. પણ ભક્તિથી ઝળહળતા, પૂજામાં લીન બાળકને જોઈ તેઓ તેની નજીક જઈ ન શક્યા. તેઓ યમ પાસે પાછા ગયા અને કહ્યું કે તેઓ નિષ્ફળ રહ્યા.
ત્યારે પાડા પર સવાર, હાથમાં પાશ લઈ સ્વયં યમ આવ્યા. તેમણે માર્કંડેયને કહ્યું કે તેનો સમય પૂરો થયો છે. ભયભીત પણ શ્રદ્ધાળુ માર્કંડેય શિવલિંગને બાથ ભરી જોરથી વળગી પડ્યો. 'હું મારા પ્રભુને નહીં છોડું,' તેણે પોકાર કર્યો. યમે પાશ ફેંક્યો, પણ ક્રોધમાં તે બાળક અને શિવલિંગ બંનેની ફરતે વીંટળાઈ ગયો.
એ જ ક્ષણે આંખો આંજી દે એવા પ્રકાશ સાથે શિવલિંગ ફાટ્યું, અને ઝળહળતી આંખો સાથે ભગવાન શિવ પોતાના ઉગ્ર સ્વરૂપે પ્રગટ્યા. 'મારા ભક્ત પર, અને મારા પર, પાશ ફેંકવાની તારી હિંમત!' તેઓ ગર્જ્યા. તેમણે યમને લાત મારી, અને મૃત્યુના દેવ નિષ્પ્રાણ થઈ જમીન પર પડ્યા. આખું બ્રહ્માંડ થંભી ગયું, કારણ કે યમ વિના કોઈનું મૃત્યુ થઈ શકતું ન હતું, અને સૃષ્ટિનો ક્રમ ખોરવાવા લાગ્યો.
દેવોએ શિવને યમને ફરી જીવંત કરવા વિનવ્યા. શિવ એક શરતે સંમત થયા: માર્કંડેયને મૃત્યુ કદી સ્પર્શશે નહીં. તેમણે બાળકને સદા સોળ વર્ષનો રહેવાના અને યુગો સુધી અમર ઋષિ રૂપે જીવવાના આશીર્વાદ આપ્યા. યમ ફરી જીવંત થયા, અને તેમણે શિવને તથા બાળકને પ્રણામ કર્યા.
તે દિવસથી શિવ કાલાંતક, મૃત્યુનો અંત કરનાર, અને મૃત્યુંજય, મૃત્યુ પર વિજય મેળવનાર, કહેવાયા. તમિલનાડુના તિરુક્કડૈયૂર મંદિરમાં, પરંપરા મુજબ, આ પ્રસંગ બન્યો હતો, અને ઘણા લોકો દીર્ઘ, સ્વસ્થ જીવનની પ્રાર્થના સાથે ત્યાં પોતાનો સાઠમો અને એંશીમો જન્મદિવસ ઊજવે છે.
માર્કંડેય મહાન ઋષિ બન્યા, જેમણે એક બ્રહ્માંડીય યુગનો અંત નિહાળ્યો. પરંપરા કહે છે કે તેમણે અનંત સાગરમાં વડના પાન પર તરતા નાનકડા બાળક રૂપે વિષ્ણુનાં દર્શન કર્યાં. દેવી માહાત્મ્ય જેમાં સમાયેલું છે તે માર્કંડેય પુરાણ તેમના નામે છે. તેમની કથા શીખવે છે કે સાચી ભક્તિ ભાગ્ય પર પણ વિજય મેળવી શકે છે, અને ભક્તો આરોગ્ય, હિંમત અને રક્ષણ માટે મહામૃત્યુંજય મંત્રનો જાપ કરે છે.
માર્કંડેય પુરાણ અને શિવ પુરાણની પરંપરા પર આધારિત
