વિજયા એકાદશી
3 માર્ચ, 2027 · 104 દિવસ પછી · પારણું (ઉપવાસ છોડવો) 4 Mar 14:02–16:10
20 ફેબ્રુઆરી, 2028 · 458 દિવસ પછી · પારણું (ઉપવાસ છોડવો) 21 Feb 13:49–16:07
મહિમા
વિજયા એટલે 'સંપૂર્ણ વિજય'. લંકા જવા સમુદ્ર પાર કરતાં પહેલાં શ્રીરામે પોતે આ એકાદશી કરી હતી એમ કહેવાય છે. કઠિન કાર્યોમાં સફળતા માટે તે કરાય છે.
વ્રત કથા
રાવણ સીતાજીનું હરણ કરી ગયો ત્યારે શ્રીરામ લક્ષ્મણ, હનુમાન, સુગ્રીવ અને વાનરોની મોટી સેના સાથે તેમને છોડાવવા દક્ષિણ તરફ ચાલ્યા. આખરે તેઓ સમુદ્રકાંઠે પહોંચ્યા. સામે અનંત મોજાં ફેલાયેલાં હતાં, અને તેની પેલે પાર લંકા હતી. આવડી મોટી સેના કેવી રીતે પાર જશે તે કોઈ જાણતું નહોતું.
લક્ષ્મણે કહ્યું, 'ભાઈ, અહીંથી બહુ દૂર નહીં બકદાલ્ભ્ય ઋષિ રહે છે, જેમણે અનેક યુગો જોયા છે. સમુદ્ર કેવી રીતે પાર કરવો તે તેમને પૂછીએ.' રામ સંમત થયા, અને તેઓ ઋષિના આશ્રમે જઈને પ્રણામ કર્યા.
રામ ખરેખર કોણ છે તે જાણતા ઋષિએ આનંદથી તેમનું સ્વાગત કર્યું. રામે પૂછ્યું, 'પૂજ્ય ઋષિ, રાવણને હરાવવા મારે સેના સાથે આ સમુદ્ર પાર કરવો છે. સફળ થવા શું કરું તે કૃપા કરીને કહો.'
બકદાલ્ભ્યે કહ્યું, 'આ મહિનાના વદ પક્ષમાં વિજયા નામની એકાદશી આવે છે. સાથીઓ સાથે આ વ્રત કરો, વિજય તમારો થશે. દશમે સોના, ચાંદી, તાંબા કે માટીનો કળશ તૈયાર કરો, પાણીથી ભરો અને ઉપર આંબાનાં પાન મૂકો. તેને અનાજની પથારી પર રાખો, અને તેના પર શ્રીનારાયણની પ્રતિમા સ્થાપો. એકાદશીએ સ્નાન કરીને ફૂલ, ચંદન અને ધૂપથી કળશની પૂજા કરો, આખો દિવસ ઉપવાસ કરો અને આખી રાત જાગો. બારસે પૂજા પછી કળશનું દાન કરો. આ વ્રતના પ્રભાવથી તમે જરૂર સમુદ્ર પાર કરીને જીતશો.'
રામે આખી સેના સાથે ઋષિએ કહ્યું તે પ્રમાણે જ વિજયા એકાદશી કરી. થોડા જ સમયમાં સમુદ્રે પોતે માર્ગ આપ્યો, વાનરોએ મહાન સેતુ બાંધ્યો, સેના લંકા પહોંચી, અને રામે રાવણને હરાવીને સીતાજીને પાછાં મેળવ્યાં.
આ કથા શીખવે છે કે મનુષ્ય રૂપે ભગવાન પોતે આપણને માર્ગ બતાવે છે: મોટા કાર્ય પહેલાં અંદર વળવું, પ્રાર્થના કરવી અને આશીર્વાદ લેવા, અને પછી જ નીકળવું. ભક્તિથી શરૂ થયેલો વિજય જ સંપૂર્ણ વિજય છે.
ઉપવાસ અને ફરાળ
એકાદશી પોતાની તબિયત, ઉંમર અને કુટુંબની પરંપરા પ્રમાણે રાખવી. કોઈ ભક્તો પાણી વગરનો નિર્જળ ઉપવાસ કરે છે, કોઈ માત્ર પાણી લે છે, અને ઘણા ફળ, દૂધ અને ફરાળી વાનગીઓ સાથે ફળાહાર કરે છે. આ બધાં જ વ્રતનાં સાચાં સ્વરૂપ છે; થાળી કેટલી કડક છે તેના કરતાં મનમાં શ્રીહરિનું સ્મરણ વધુ મહત્ત્વનું છે.
એકાદશીએ અનાજ અને કઠોળ ટાળવામાં આવે છે: ચોખા, ઘઉં, જુવાર, બાજરી, દાળ અને તેમાંથી બનેલી વસ્તુઓ. સામાન્ય રીતે ફળ, દૂધ, દહીં, છાશ, સૂકો મેવો, શીંગ, બટાકા, શક્કરિયાં, સૂરણ, સાબુદાણા, રાજગરો, શિંગોડાનો લોટ અને મોરૈયો લેવાય છે. સાદા મીઠાને બદલે સિંધવ વપરાય છે, અને ઘણાં કુટુંબો ડુંગળી-લસણ બિલકુલ લેતાં નથી.
બાળકો, વડીલો, સગર્ભા કે ધાત્રી માતાઓ, તથા ડાયાબિટીસ, લો બ્લડપ્રેશર કે બીજી કોઈ બીમારી હોય તેમણે કડક ઉપવાસ ન કરવો. તેઓ હળવો ફળાહાર કરી શકે, અથવા દિવસ વધારે જપ, વાંચન અને સેવામાં ગાળી શકે. નિર્જળ ઉપવાસ પહેલાં ડૉક્ટરની સલાહ જરૂર લેવી.
દિવસની શરૂઆત સ્નાન અને ટૂંકી પ્રાર્થનાથી કરવી, ઠાકોરજીને તુલસી ધરાવવી (તુલસીનાં પાન આગલા દિવસે ચૂંટી રાખવાં, એકાદશીએ નહીં), ભગવાનનું નામ લેવું, એકાદશીની કથા વાંચવી કે સાંભળવી, અને શક્ય હોય તો રાત્રે થોડો સમય કીર્તનમાં જાગરણ કરવું. બીજે દિવસે સવારે પારણાના સમયમાં, પહેલાં ભગવાનને ભોગ ધરાવીને ઉપવાસ છોડવો.
સમય ભારતીય સમય (IST) મુજબ, ઉજ્જૈન માટે.
