પરમા એકાદશી
મહિમા
પરમા એટલે 'સર્વોચ્ચ'. અધિક માસના વદ પક્ષની આ બીજી એકાદશી છે. તે દરિદ્રતા દૂર કરે છે અને ભૌતિક તથા આધ્યાત્મિક કલ્યાણ લાવે છે એમ મનાય છે. કેટલાક ભક્તો તેની આસપાસ પાંચ દિવસનો વિશેષ ઉપવાસ કરે છે.
વ્રત કથા
કાંપિલ્ય નગરમાં સુમેધા નામના બ્રાહ્મણ અને તેમનાં પત્ની પવિત્રા રહેતાં. સુમેધા વિદ્વાન અને ભક્ત હતા, અને પવિત્રા પતિવ્રતા અને દયાળુ હતાં. પણ તેઓ ખૂબ ગરીબ હતાં. ઘણી વાર ઘરમાં પૂરતું અન્ન ન રહેતું, છતાં જ્યારે પણ અતિથિ આવે ત્યારે પવિત્રા પોતાનો ભાગ તેને આપી દેતાં અને એક શબ્દની ફરિયાદ વગર ભૂખ્યાં રહેતાં.
એક દિવસ સુમેધાએ પત્નીને કહ્યું, 'ધન વગર આપણે અતિથિની સેવા પણ બરાબર કરી શકતાં નથી. મને બીજા દેશમાં કમાવા જવા દે.' પવિત્રાએ પ્રેમથી જવાબ આપ્યો, 'જે આપણા ભાગ્યમાં હશે તે અહીં જ મળશે. ન જાઓ. ભગવાન પર ભરોસો રાખીએ.' તેથી સુમેધા રોકાઈ ગયા.
થોડા સમય પછી મહર્ષિ કૌંડિન્ય તેમના ઘરે પધાર્યા. દંપતીએ ખૂબ આદરથી તેમનું સ્વાગત કર્યું અને જે થોડું હતું તેનાથી પ્રેમપૂર્વક સેવા કરી. પ્રસન્ન થઈને ઋષિએ પૂછ્યું કે તેમને શું દુઃખ છે. તેમણે ગરીબીની વાત કરી અને પૂછ્યું, 'અમારું જીવન સુધરે, જેથી અતિથિ અને ભગવાનની સારી સેવા કરી શકીએ, એવો કોઈ માર્ગ છે?'
કૌંડિન્યે કહ્યું, 'અધિક માસના વદ પક્ષમાં પરમા નામની એકાદશી આવે છે. તે ભગવાનને ખૂબ પ્રિય છે અને દરિદ્રતા દૂર કરે છે. ભક્તિથી તે કરો. શક્તિ હોય તો એકાદશીથી પાંચ દિવસ, શરીરને જરૂર હોય તેટલું જ લઈને, ઉપવાસ કરો અને એ દિવસો પ્રાર્થનામાં ગાળો.' તેમને વ્રતની વિધિ શીખવીને ઋષિ આગળ ગયા.
સુમેધા અને પવિત્રાએ નિષ્ઠાથી પરમા એકાદશી કરી. ઉપવાસ કર્યો, ભગવાનની પૂજા કરી, આખી રાત ભજન ગાયાં અને પારણું કર્યું. થોડા સમયમાં, ભગવાનની કૃપાથી, એક દયાળુ રાજાને તેમની ભલાઈની જાણ થઈ. તેણે તેમને સુંદર ઘર, જમીન અને ગાયો આપ્યાં, અને તેઓ સુખથી રહેવા લાગ્યાં. છતાં તેઓ ભગવાનને કદી ભૂલ્યાં નહીં, અને આખું જીવન અતિથિસેવા અને વ્રત ચાલુ રાખ્યાં.
આ કથા યાદ અપાવે છે કે ઓછું હોય ત્યારે પણ આપનારની ભગવાન કાળજી લે છે. ભક્તિ પછી આવતું ધન, સુમેધા અને પવિત્રાની જેમ, બીજાની સેવામાં વાપરવું એ જ શ્રેષ્ઠ છે.
ઉપવાસ અને ફરાળ
એકાદશી પોતાની તબિયત, ઉંમર અને કુટુંબની પરંપરા પ્રમાણે રાખવી. કોઈ ભક્તો પાણી વગરનો નિર્જળ ઉપવાસ કરે છે, કોઈ માત્ર પાણી લે છે, અને ઘણા ફળ, દૂધ અને ફરાળી વાનગીઓ સાથે ફળાહાર કરે છે. આ બધાં જ વ્રતનાં સાચાં સ્વરૂપ છે; થાળી કેટલી કડક છે તેના કરતાં મનમાં શ્રીહરિનું સ્મરણ વધુ મહત્ત્વનું છે.
એકાદશીએ અનાજ અને કઠોળ ટાળવામાં આવે છે: ચોખા, ઘઉં, જુવાર, બાજરી, દાળ અને તેમાંથી બનેલી વસ્તુઓ. સામાન્ય રીતે ફળ, દૂધ, દહીં, છાશ, સૂકો મેવો, શીંગ, બટાકા, શક્કરિયાં, સૂરણ, સાબુદાણા, રાજગરો, શિંગોડાનો લોટ અને મોરૈયો લેવાય છે. સાદા મીઠાને બદલે સિંધવ વપરાય છે, અને ઘણાં કુટુંબો ડુંગળી-લસણ બિલકુલ લેતાં નથી.
બાળકો, વડીલો, સગર્ભા કે ધાત્રી માતાઓ, તથા ડાયાબિટીસ, લો બ્લડપ્રેશર કે બીજી કોઈ બીમારી હોય તેમણે કડક ઉપવાસ ન કરવો. તેઓ હળવો ફળાહાર કરી શકે, અથવા દિવસ વધારે જપ, વાંચન અને સેવામાં ગાળી શકે. નિર્જળ ઉપવાસ પહેલાં ડૉક્ટરની સલાહ જરૂર લેવી.
દિવસની શરૂઆત સ્નાન અને ટૂંકી પ્રાર્થનાથી કરવી, ઠાકોરજીને તુલસી ધરાવવી (તુલસીનાં પાન આગલા દિવસે ચૂંટી રાખવાં, એકાદશીએ નહીં), ભગવાનનું નામ લેવું, એકાદશીની કથા વાંચવી કે સાંભળવી, અને શક્ય હોય તો રાત્રે થોડો સમય કીર્તનમાં જાગરણ કરવું. બીજે દિવસે સવારે પારણાના સમયમાં, પહેલાં ભગવાનને ભોગ ધરાવીને ઉપવાસ છોડવો.
સમય ભારતીય સમય (IST) મુજબ, ઉજ્જૈન માટે.
