મોહિની એકાદશી
16 મે, 2027 · 178 દિવસ પછી · પારણું (ઉપવાસ છોડવો) 17 May 05:45–08:24
5 મે, 2028 · 533 દિવસ પછી · પારણું (ઉપવાસ છોડવો) 6 May 05:50–08:27
મહિમા
આ એકાદશી શ્રીવિષ્ણુના મોહિની સ્વરૂપની યાદ અપાવે છે, જેમણે દેવોને અમૃત વહેંચ્યું હતું. તે મોહ-ભ્રમને કાપે છે અને ઊંડાં મૂળવાળાં પાપ પણ ધોઈ નાખે છે એમ મનાય છે.
વ્રત કથા
એક વાર સીતાજીના વિયોગથી દુઃખી શ્રીરામે ગુરુ વસિષ્ઠને પૂછ્યું કે દુઃખ અને પાપ દૂર કરે એવું કોઈ વ્રત છે? વસિષ્ઠજીએ સ્મિત કરીને મોહિની એકાદશી અને આ કથા કહી.
સરસ્વતી નદીના કાંઠે ભદ્રાવતી નામનું સમૃદ્ધ નગર હતું, જ્યાં દ્યુતિમાન રાજા રાજ કરતા. તે નગરમાં ધનપાલ નામનો વેપારી રહેતો, જે દાન માટે જાણીતો હતો. તેણે કૂવા, ધર્મશાળાઓ અને બગીચા બંધાવ્યાં હતાં અને તે શ્રીવિષ્ણુનો ભક્ત હતો. તેને પાંચ દીકરા હતા; સૌથી નાનો ધૃષ્ટબુદ્ધિ પિતાથી તદ્દન ઊલટો હતો.
ધૃષ્ટબુદ્ધિ ખરાબ સંગતમાં દિવસો ગાળતો. જુગાર રમતો, નશો કરતો, વડીલોનું અપમાન કરતો અને પિતાનું ધન વેડફતો. ચેતવણીઓની કોઈ અસર ન થઈ. આખરે ભારે દુઃખ સાથે ધનપાલે તેને ઘરમાંથી કાઢી મૂક્યો. પૈસા ખૂટતાં જ મિત્રો છોડી ગયા, અને તે ચોરી કરવા લાગ્યો. પકડાયો, સજા થઈ, અને છેવટે એકલો વનમાં રહેવા ગયો, જ્યાં જે મળે તે ખાઈને ભૂખ્યો, બીમાર અને દુઃખી જીવન જીવવા લાગ્યો.
એક દિવસ દુઃખમાં ભટકતાં ભટકતાં તે કૌંડિન્ય ઋષિના આશ્રમે પહોંચ્યો. ઋષિ હમણાં જ ગંગાસ્નાન કરીને આવ્યા હતા. તેમનાં વસ્ત્રોમાંથી થોડાં ટીપાં એ યુવાન પર પડ્યાં. એ પવિત્ર જળના સ્પર્શથી તેના હૃદયમાં કંઈક જાગ્યું. તે ઋષિના ચરણે પડ્યો અને બોલ્યો, 'મહાત્મા, મેં ખોટું સિવાય કંઈ કર્યું નથી. મારા જેવાને મુક્તિનો કોઈ રસ્તો છે?'
કૌંડિન્યે પ્રેમથી જવાબ આપ્યો, 'વૈશાખ સુદમાં મોહિની નામની એકાદશી આવે છે. સાચા હૃદયથી તે કર. તેનું પુણ્ય અનેક જન્મોનાં પાપ બાળી શકે છે.'
ધૃષ્ટબુદ્ધિએ ઋષિની આજ્ઞા કાળજીપૂર્વક પાળી. ઉપવાસ કર્યો, શ્રીવિષ્ણુની પૂજા કરી, ભગવાનને યાદ કરતાં જાગરણ કર્યું અને બારસે પારણું કર્યું. તેનું મન શુદ્ધ થયું અને જીવન બદલાઈ ગયું. જીવનના અંતે તે અંધકારમાં ન પડ્યો, પણ ભગવાનના ધામમાં ગયો.
જેમ ભગવાનના મોહિની સ્વરૂપે અસુરોના લોભને દેવોના વિજયમાં ફેરવી નાખ્યો, તેમ આ એકાદશી ભટકેલા જીવનને પાછું પ્રકાશ તરફ વાળે છે.
ઉપવાસ અને ફરાળ
એકાદશી પોતાની તબિયત, ઉંમર અને કુટુંબની પરંપરા પ્રમાણે રાખવી. કોઈ ભક્તો પાણી વગરનો નિર્જળ ઉપવાસ કરે છે, કોઈ માત્ર પાણી લે છે, અને ઘણા ફળ, દૂધ અને ફરાળી વાનગીઓ સાથે ફળાહાર કરે છે. આ બધાં જ વ્રતનાં સાચાં સ્વરૂપ છે; થાળી કેટલી કડક છે તેના કરતાં મનમાં શ્રીહરિનું સ્મરણ વધુ મહત્ત્વનું છે.
એકાદશીએ અનાજ અને કઠોળ ટાળવામાં આવે છે: ચોખા, ઘઉં, જુવાર, બાજરી, દાળ અને તેમાંથી બનેલી વસ્તુઓ. સામાન્ય રીતે ફળ, દૂધ, દહીં, છાશ, સૂકો મેવો, શીંગ, બટાકા, શક્કરિયાં, સૂરણ, સાબુદાણા, રાજગરો, શિંગોડાનો લોટ અને મોરૈયો લેવાય છે. સાદા મીઠાને બદલે સિંધવ વપરાય છે, અને ઘણાં કુટુંબો ડુંગળી-લસણ બિલકુલ લેતાં નથી.
બાળકો, વડીલો, સગર્ભા કે ધાત્રી માતાઓ, તથા ડાયાબિટીસ, લો બ્લડપ્રેશર કે બીજી કોઈ બીમારી હોય તેમણે કડક ઉપવાસ ન કરવો. તેઓ હળવો ફળાહાર કરી શકે, અથવા દિવસ વધારે જપ, વાંચન અને સેવામાં ગાળી શકે. નિર્જળ ઉપવાસ પહેલાં ડૉક્ટરની સલાહ જરૂર લેવી.
દિવસની શરૂઆત સ્નાન અને ટૂંકી પ્રાર્થનાથી કરવી, ઠાકોરજીને તુલસી ધરાવવી (તુલસીનાં પાન આગલા દિવસે ચૂંટી રાખવાં, એકાદશીએ નહીં), ભગવાનનું નામ લેવું, એકાદશીની કથા વાંચવી કે સાંભળવી, અને શક્ય હોય તો રાત્રે થોડો સમય કીર્તનમાં જાગરણ કરવું. બીજે દિવસે સવારે પારણાના સમયમાં, પહેલાં ભગવાનને ભોગ ધરાવીને ઉપવાસ છોડવો.
સમય ભારતીય સમય (IST) મુજબ, ઉજ્જૈન માટે.
