Temple Darshan
ગુજરાતી

કામદા એકાદશી

17 એપ્રિલ, 2027 · 148 દિવસ પછી · પારણું (ઉપવાસ છોડવો) 18 Apr 06:04–07:43

5 એપ્રિલ, 2028 · 502 દિવસ પછી · પારણું (ઉપવાસ છોડવો) 6 Apr 10:12–11:14

મહિમા

કામદા એટલે 'મનોકામના પૂરી કરનારી'. ચૈત્ર સુદમાં આવતી નવા ચાંદ્ર વર્ષની આ પહેલી એકાદશી ભારે શાપ પણ દૂર કરનારી અને વિખૂટાં પડેલાં સ્વજનોને ફરી મેળવનારી ગણાય છે.

વ્રત કથા

ઘણા સમય પહેલાં રત્નપુર નામનું એક સુંદર નગર હતું, જ્યાં રાજા પુંડરીક રાજ કરતા. તેમના દરબારમાં ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ, એટલે કે સ્વર્ગના ગાયકો અને નર્તકો, રહેતાં. તેમાં લલિત નામનો એક પ્રતિભાશાળી ગાયક હતો અને તેની પત્ની લલિતા નૃત્યાંગના હતી. બંને એકબીજાને ખૂબ ચાહતાં અને એક પળ પણ છૂટાં રહેવું તેમને ગમતું નહીં.

એક દિવસ લલિતાની ગેરહાજરીમાં લલિતને રાજા સમક્ષ ગાવાનું કહેવામાં આવ્યું. ગાતાં ગાતાં તેનું મન વારંવાર પત્ની તરફ દોડી જતું. તાલ અને શબ્દો ચૂકી ગયો, અને ગીત લથડવા લાગ્યું. એક દરબારીએ આ જોયું અને રાજાને જણાવ્યું. પવિત્ર પ્રસંગે રાજદરબારમાં ગાયકનું ધ્યાન ભટકે તે રાજા પુંડરીકને ન ગમ્યું. ક્રોધમાં તેમણે શાપ આપ્યો: 'તેં મારા દરબારમાં કામનાને મન પર રાજ કરવા દીધું. જા, રાક્ષસ બનીને રહે.'

તરત જ લલિતનું રૂપ બદલાઈ ગયું. તે વિશાળ અને ભયંકર બની ગયો અને ભૂખ અને દુઃખથી પીડાતો જંગલોમાં ભટકવા લાગ્યો. લલિતા તેને છોડી ન શકી. પતિની વેદના જોઈને રડતી રડતી તે વગડામાં તેની પાછળ પાછળ ફરતી રહી અને તેને મુક્ત કરવાનો ઉપાય શોધતી રહી.

આખરે તે વિંધ્ય પર્વતના ઢોળાવ પર શૃંગી ઋષિના આશ્રમે પહોંચી. તેમને પ્રણામ કરીને તેણે આખી વાત કહી. ઋષિએ કરુણાથી સાંભળ્યું અને કહ્યું, 'દીકરી, ચૈત્ર સુદની એકાદશી નજીક છે. તેનું નામ કામદા છે; શુદ્ધ મનથી જે માગો તે તે આપે છે. આ વ્રત ભક્તિથી કર અને તેનું પુણ્ય તારા પતિને અર્પણ કર.'

લલિતાએ બરાબર તેમ જ કર્યું. એકાદશીએ ઉપવાસ કર્યો, શ્રીવિષ્ણુની પૂજા કરી, આખી રાત તેમનાં નામ ગાઈને જાગરણ કર્યું, અને બારસે ઋષિ અને ભગવાનની સાક્ષીએ પ્રાર્થના કરી: 'આ વ્રતના પુણ્યથી મારા પતિ શાપમાંથી મુક્ત થાઓ.'

તેનું વાક્ય પૂરું થતાં જ લલિતનું રાક્ષસ રૂપ ખરી પડ્યું. તે ફરી પહેલાં જેવો તેજસ્વી ગંધર્વ બનીને તેની સામે ઊભો રહ્યો, અને બંને સાથે મળીને પોતાના દિવ્ય ધામે પાછાં ગયાં.

આ કથા યાદ અપાવે છે કે જે પોતાના માટે નહીં પણ બીજા માટે ઉપવાસ કરે તેની પ્રાર્થના ભગવાન જરૂર સાંભળે છે, અને કોઈ દોષ એટલો ભારે નથી કે સાચી ભક્તિ તેને ઉપાડી ન શકે.

ઉપવાસ અને ફરાળ

એકાદશી પોતાની તબિયત, ઉંમર અને કુટુંબની પરંપરા પ્રમાણે રાખવી. કોઈ ભક્તો પાણી વગરનો નિર્જળ ઉપવાસ કરે છે, કોઈ માત્ર પાણી લે છે, અને ઘણા ફળ, દૂધ અને ફરાળી વાનગીઓ સાથે ફળાહાર કરે છે. આ બધાં જ વ્રતનાં સાચાં સ્વરૂપ છે; થાળી કેટલી કડક છે તેના કરતાં મનમાં શ્રીહરિનું સ્મરણ વધુ મહત્ત્વનું છે.

એકાદશીએ અનાજ અને કઠોળ ટાળવામાં આવે છે: ચોખા, ઘઉં, જુવાર, બાજરી, દાળ અને તેમાંથી બનેલી વસ્તુઓ. સામાન્ય રીતે ફળ, દૂધ, દહીં, છાશ, સૂકો મેવો, શીંગ, બટાકા, શક્કરિયાં, સૂરણ, સાબુદાણા, રાજગરો, શિંગોડાનો લોટ અને મોરૈયો લેવાય છે. સાદા મીઠાને બદલે સિંધવ વપરાય છે, અને ઘણાં કુટુંબો ડુંગળી-લસણ બિલકુલ લેતાં નથી.

બાળકો, વડીલો, સગર્ભા કે ધાત્રી માતાઓ, તથા ડાયાબિટીસ, લો બ્લડપ્રેશર કે બીજી કોઈ બીમારી હોય તેમણે કડક ઉપવાસ ન કરવો. તેઓ હળવો ફળાહાર કરી શકે, અથવા દિવસ વધારે જપ, વાંચન અને સેવામાં ગાળી શકે. નિર્જળ ઉપવાસ પહેલાં ડૉક્ટરની સલાહ જરૂર લેવી.

દિવસની શરૂઆત સ્નાન અને ટૂંકી પ્રાર્થનાથી કરવી, ઠાકોરજીને તુલસી ધરાવવી (તુલસીનાં પાન આગલા દિવસે ચૂંટી રાખવાં, એકાદશીએ નહીં), ભગવાનનું નામ લેવું, એકાદશીની કથા વાંચવી કે સાંભળવી, અને શક્ય હોય તો રાત્રે થોડો સમય કીર્તનમાં જાગરણ કરવું. બીજે દિવસે સવારે પારણાના સમયમાં, પહેલાં ભગવાનને ભોગ ધરાવીને ઉપવાસ છોડવો.

સમય ભારતીય સમય (IST) મુજબ, ઉજ્જૈન માટે.