समलेश्वरी मंदिर, संबळपूर
Samaleswari Temple, Sambalpur
महानदीकाठी वसलेली पश्चिम ओडिशाची अधिष्ठात्री देवी.

नवीनतम आरती रेकॉर्डिंग
या मिनिटाला कोणतेही मंदिर थेट नाही. खाली नवीनतम आरती रेकॉर्डिंग आहेत, आणि थेट सुरू होताच ॲप तुम्हाला कळवते.
का प्रसिद्ध आहे
समलेश्वरी मंदिर पश्चिम ओडिशातील सर्वात महत्त्वाचे मंदिर व संबळपूरची अधिष्ठात्री देवता समलेश्वरीचे स्थान म्हणून प्रसिद्ध आहे. आदिवासी परंपरांचे प्रतिबिंब असलेली देवीची असामान्य मूर्ती व प्रदेशाच्या संस्कृतीतील तिची भूमिका हे मंदिर अनोखे बनवतात. पश्चिम ओडिशाचा कापणी उत्सव नुआखाईदरम्यान मंदिरात विशेष गर्दी असते, तेव्हा नव्या पिकाचे पहिले धान्य देवीला अर्पण केले जाते. संबळपुरी संगीत, नृत्य व वस्त्रोद्योगाचेही हे केंद्र आहे.
इतिहास
समलेश्वरी मंदिर ओडिशातील संबळपूर येथे महानदीकाठी आहे. हे देवी समलेश्वरी (समलेई माँ असेही म्हणतात), शक्तीचे रूप, हिला समर्पित असून संबळपूरची अधिष्ठात्री देवता व पश्चिम ओडिशातील सर्वात आदरणीय देवी आहे. ही देवी या प्रदेशाच्या संस्कृती व अस्मितेचे मूर्त रूप मानली जाते, आणि संबळपुरी लोक तिला आपली माता मानतात. देवीची उपासना संबळपूरच्या स्थापनेपूर्वीची मानली जाते व या प्रदेशातील स्थानिक आदिवासी परंपरांशी घनिष्ठपणे जोडलेली आहे. परंपरेनुसार सोळाव्या शतकात संबळपूर राज्याची स्थापना करणाऱ्या चौहान राजा बलराम देव यांना जंगलात सिमुली (कापूस) वृक्षाखाली देवीची मूर्ती सापडली, आणि त्यांनी तिच्यासाठी मंदिर बांधले. सध्याचे मंदिर चौहान राज्यकर्त्यांनी बांधले असून शतकानुशतके त्याचे नूतनीकरण व विस्तार झाला आहे. मंदिर दगडात बांधलेले असून गर्भगृह व सभामंडप आहे. देवीची मूर्ती असामान्य आहे — तो एक मोठा दगडी खंड असून खालच्या बाजूस सोंडेसारखा भाग व वरच्या बाजूस खोलगट भाग आहे, सोनेरी पत्र्याने मढवलेला व नथ-अलंकारांनी सजवलेला. मूर्तीला पारंपरिक मानवी आकार नाही, जे तिच्या आदिवासी उगमाचे प्रतिबिंब आहे. या मंदिराचे व्यवस्थापन एक ट्रस्ट करतो, आणि हे संबळपूर व पश्चिम ओडिशाच्या सांस्कृतिक जीवनाचे केंद्र आहे.
परंपरा आणि आख्यायिका
भक्ती परंपरेतून पुढे आलेले, प्रमाणित ऐतिहासिक तथ्य नाही
परंपरेनुसार राजा बलराम देव जंगलात शिकार करत असताना त्यांनी एक ससा कुत्र्याचा पाठलाग करताना पाहिला, जो त्यांनी दैवी शक्तीचे लक्षण मानला. त्यांना सिमुली वृक्षाखाली देवीची मूर्ती सापडली, आणि त्यांनी तिच्यासाठी मंदिर बांधून तिच्या आशीर्वादाने संबळपूर राज्याची स्थापना केली. संबळपूर हे नाव समलेईवरून आले असे मानले जाते. समलेश्वरी पश्चिम ओडिशातील लोकांचे रक्षण करते व त्यांना समृद्धी व चांगले पीक देते असा भाविकांचा विश्वास आहे. अनेक कुटुंबे तिच्या आशीर्वादाने नवे उपक्रम सुरू करतात.
सण
पश्चिम ओडिशाचा कापणी उत्सव नुआखाई, भाद्रपद महिन्यातील (ऑगस्ट-सप्टेंबर) गणेश चतुर्थीच्या दुसऱ्या दिवशी साजरा होणारा, सर्वात महत्त्वाचा उत्सव आहे — यात ज्योतिषांनी ठरवलेल्या शुभमुहूर्तावर नव्या पिकाचे पहिले धान्य (नबान्न) देवीला अर्पण केले जाते, त्यानंतरच लोक ते खातात. दुर्गापूजा व नवरात्रीही मोठ्या भक्तिभावाने साजरी होते. याशिवाय शिव-पार्वतींच्या विवाहसोहळ्याचे स्मरण करणारी सीतळ षष्ठी व काली पूजाही साजरी होते.
जवळची मंदिरे
चंद्रहासिनी देवी मंदिरचंद्रहासिनी देवी · चंद्रपूर, छत्तीसगड
हरिशंकर मंदिरविष्णू व शिव (हरिहर) · बलांगीर, ओडिशानृसिंहनाथ मंदिरनृसिंह (विष्णू) · पाईकमाल, ओडिशा
लक्ष्मणेश्वर मंदिर, खरोदभगवान शिव · खरोद, छत्तीसगड
किचकेश्वरी मंदिरकिचकेश्वरी (चामुंडा) · खिचिंग, ओडिशाभट्टारिका मंदिरभट्टारिका (दुर्गा) · बारंबा, ओडिशा
लक्ष्मण मंदिर, सिरपूरभगवान विष्णू · सिरपूर, छत्तीसगड
वैताल देऊळचामुंडा · भुवनेश्वर, ओडिशा
