रेणुका देवी मंदिर, माहूर
Renuka Devi Temple, Mahur
महाराष्ट्राच्या शक्तिपीठांपैकी एक, डोंगरमाथ्यावरील रेणुका देवीचे मंदिर.
नवीनतम आरती रेकॉर्डिंग
या मिनिटाला कोणतेही मंदिर थेट नाही. खाली नवीनतम आरती रेकॉर्डिंग आहेत, आणि थेट सुरू होताच ॲप तुम्हाला कळवते.
का प्रसिद्ध आहे
रेणुका देवी मंदिर महाराष्ट्राच्या साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक व परशुरामाच्या मातेचे मंदिर म्हणून प्रसिद्ध आहे. केवळ मस्तकाचे दर्शन देणारी देवीची मूर्ती अनोखी असून तिच्या शिरच्छेद व पुनरुज्जीवनाच्या आख्यायिकेचे प्रतिबिंब आहे. दत्तात्रेयांचे जन्मस्थान म्हणूनही माहूर महत्त्वाचे असून अनेक भाविक रेणुका, दत्तात्रेय व अनसूया या तिन्ही मंदिरांना एकत्र भेट देतात. नवरात्री व दत्तजयंतीदरम्यान मंदिरात विशेष गर्दी असते, आणि भाविक येथे विशेषतः पान-सुपारी अर्पण करतात, जो येथील खास अर्पणप्रकार आहे.
इतिहास
रेणुका देवी मंदिर महाराष्ट्रातील नांदेड जिल्ह्यातील माहूर येथे, दख्खनच्या पठारावरील सह्याद्री-सातमाळा डोंगररांगेत, तेलंगणाच्या सीमेजवळ एका डोंगरमाथ्यावर आहे. हे योद्धा-ऋषी परशुरामाची माता देवी रेणुका हिला समर्पित असून कोल्हापूरची महालक्ष्मी, तुळजापूरची तुळजा भवानी व वणीचे अर्धे सप्तशृंगी पीठ यांच्यासह महाराष्ट्राच्या साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक आहे. महाराष्ट्र, कर्नाटक व तेलंगणातील अनेक कुटुंबांची ही कुलदेवता आहे. मंदिराचा उगम परंपरागत व प्राचीन आहे. सध्याचे मंदिर साधारणतः देवगिरीच्या यादव राजांच्या काळात, बाराव्या शतकात बांधले गेले असे मानले जाते, आणि नंतरच्या राज्यकर्त्यांनी त्याचे नूतनीकरण व आश्रयदान केले. देवीची मूर्ती असामान्य आहे — फक्त रेणुकेचे मस्तक कातळात कोरलेले पूजले जाते, सुमारे १.५ मीटर उंच मोठा चेहरा, शेंदूराने माखलेला व मोठ्या नथीने सजवलेला. माहूर डोंगरावर इतरही अनेक महत्त्वाची स्थाने आहेत, ज्यात दत्तात्रेयांचे जन्मस्थान मानले जाणारे दत्तात्रेय मंदिर व दत्तात्रेयांच्या मातेला, अनसूयेला, समर्पित अनसूया मंदिर यांचा समावेश आहे. डोंगरांवर परशुराम मंदिरही आहे. माहूर परिसरात माहूरगड किल्ला व पांडव लेणी नावाची प्राचीन कोरीव गुहाही आहेत. या मंदिराचे व्यवस्थापन एक ट्रस्ट करतो, आणि महाराष्ट्र, तेलंगणा व कर्नाटकातून यात्रेकरू माहूरला भेट देतात.
परंपरा आणि आख्यायिका
भक्ती परंपरेतून पुढे आलेले, प्रमाणित ऐतिहासिक तथ्य नाही
परंपरेनुसार रेणुका जमदग्नी ऋषींची पत्नी व परशुरामाची माता होती. एका दैवी पुरुषाच्या दर्शनाने रेणुका क्षणभर विचलित झाली, तेव्हा संतापलेल्या जमदग्नींनी आपल्या पुत्रांना तिचा वध करण्याची आज्ञा दिली. फक्त परशुरामाने आज्ञा पाळून आपल्या मातेचा शिरच्छेद केला, आणि जमदग्नींनी वर मागण्यास सांगितल्यावर परशुरामाने मातेला पुन्हा जिवंत करण्याचा वर मागितला. रेणुकेचे मस्तक माहूर येथे पडले असे मानले जाते, म्हणून येथे फक्त तिच्या मस्तकाची पूजा होते. रेणुका देवी भक्तांचे रक्षण करते व त्यांच्या इच्छा पूर्ण करते, आणि दत्तात्रेयांचे जन्मस्थान असलेल्या माहूर येथे उपासना केल्याने देवी व त्रिमूर्ती या दोघांचेही आशीर्वाद मिळतात असा भाविकांचा विश्वास आहे.
सण
सप्टेंबर-ऑक्टोबरमधील नवरात्री माहूरचा सर्वात महत्त्वाचा उत्सव असून लाखो भाविक येतात व देवीला दररोज वेगवेगळ्या रूपांत सजवले जाते. विजयादशमीला विशेष पूजा व मिरवणुकांसह याची सांगता होते. मार्गशीर्ष महिन्यातील (डिसेंबर) दत्तजयंतीही डोंगरावरील दत्तात्रेय मंदिरात मोठा उत्सव असतो. याशिवाय पौर्णिमा दिवस व चैत्र नवरात्रीही साजरी होते.
जवळची मंदिरे
औंढा नागनाथ मंदिरभगवान शिव (नागेश्वर) · औंढा, हिंगोली, महाराष्ट्र
बसरा सरस्वती मंदिरसरस्वती · बसरा, तेलंगणा
लक्ष्मीनरसिंह स्वामी मंदिर, धर्मपुरीभगवान नरसिंह · धर्मपुरी, तेलंगणा
लाइव्हगजानन महाराज मंदिर, शेगावश्री गजानन महाराज · शेगाव, महाराष्ट्र
कोंडागट्टू आंजनेय स्वामी मंदिरभगवान हनुमान · कोंडागट्टू, तेलंगणा- श्री राजराजेश्वर मंदिर, वेमुलावाडाभगवान शिव · वेमुलावाडा, तेलंगणा
परळी वैजनाथ मंदिरभगवान शिव (वैद्यनाथ) · परळी, बीड, महाराष्ट्रटेकडी गणेश मंदिरभगवान गणेश · नागपूर, महाराष्ट्र
